Ουρογεννητικό σύνδρομο της εμμηνόπαυσης

Το ουρογεννητικό σύνδρομο της εμμηνόπαυσης περιλαμβάνει συμπτώματα από τον κόλπο, το αιδοίο, την ουροδόχο κύστη και τη σεξουαλική λειτουργία, τα οποία σχετίζονται κυρίως με τη μείωση των οιστρογόνων. Είναι πολύ συχνό, αλλά πολλές γυναίκες δεν το αναφέρουν επειδή ντρέπονται ή θεωρούν ότι αποτελεί αναπόφευκτο μέρος της ηλικίας.

Σε αντίθεση με τις εξάψεις, οι οποίες συχνά υποχωρούν με την πάροδο του χρόνου, τα συμπτώματα του ουρογεννητικού συνδρόμου μπορεί να επιμένουν ή να επιδεινώνονται χωρίς θεραπεία. Υπάρχουν όμως αποτελεσματικές επιλογές αντιμετώπισης, οι οποίες μπορούν να βελτιώσουν σημαντικά την άνεση, τη σεξουαλική ζωή και την ποιότητα ζωής.

Τι είναι το ουρογεννητικό σύνδρομο της εμμηνόπαυσης;

Στο παρελθόν χρησιμοποιούνταν όροι όπως «ατροφική κολπίτιδα», «κολπική ατροφία» ή «ουρογεννητική ατροφία». Ο όρος ουρογεννητικό σύνδρομο της εμμηνόπαυσης είναι πληρέστερος, επειδή η κατάσταση δεν αφορά μόνο τον κόλπο.

Η μείωση των οιστρογόνων επηρεάζει:

• το επιθήλιο και την ελαστικότητα του κόλπου,
• το αιδοίο και την είσοδο του κόλπου,
• την ουρήθρα και την ουροδόχο κύστη,
• τη φυσιολογική ύγρανση και τη σεξουαλική λειτουργία.

Οι ιστοί μπορεί να γίνουν λεπτότεροι, ξηρότεροι, λιγότερο ελαστικοί και περισσότερο ευαίσθητοι σε ερεθισμό ή μικροτραυματισμούς.

Ποια συμπτώματα μπορεί να προκαλέσει;

Τα συμπτώματα διαφέρουν από γυναίκα σε γυναίκα και μπορεί να είναι ήπια ή αρκετά έντονα ώστε να επηρεάζουν την καθημερινότητα και τις προσωπικές σχέσεις.

Συμπτώματα από τον κόλπο και το αιδοίο

• κολπική ξηρότητα,
• κάψιμο, τσούξιμο ή κνησμός,
• ερεθισμός ή αίσθημα ευαισθησίας,
• ασυνήθιστη κολπική έκκριση,
• μικροτραυματισμοί ή ελαφρά αιμορραγία μετά την επαφή.

Συμπτώματα κατά τη σεξουαλική επαφή

• μειωμένη φυσική ύγρανση,
• πόνος ή κάψιμο κατά τη διείσδυση,
• αίσθημα στένωσης ή μειωμένης ελαστικότητας,
• μειωμένη σεξουαλική ικανοποίηση ή αποφυγή της επαφής.

Συμπτώματα από το ουροποιητικό

• συχνουρία,
• έντονη ή αιφνίδια επιθυμία για ούρηση,
• κάψιμο ή ενόχληση κατά την ούρηση,
• ακράτεια ή διαρροή ούρων,
• υποτροπιάζουσες ουρολοιμώξεις.

Σε ποιες γυναίκες μπορεί να εμφανιστεί;

Το σύνδρομο εμφανίζεται συχνότερα μετά τη φυσική εμμηνόπαυση, μπορεί όμως να παρουσιαστεί σε κάθε κατάσταση που προκαλεί σημαντική μείωση των οιστρογόνων.

Τέτοιες καταστάσεις περιλαμβάνουν:

• τη χειρουργική αφαίρεση και των δύο ωοθηκών,
• τη χημειοθεραπεία ή την ακτινοθεραπεία της πυέλου,
• τη θεραπεία με αναστολείς αρωματάσης ή άλλα αντιοιστρογονικά φάρμακα,
• τη θεραπεία με αγωνιστές GnRH,
• την πρόωρη ωοθηκική ανεπάρκεια,
• τον θηλασμό και άλλες καταστάσεις υποοιστρογονισμού.

Το κάπνισμα μπορεί επίσης να επιδεινώσει την κατάσταση, καθώς συνδέεται με χαμηλότερα επίπεδα οιστρογόνων και μειωμένη αιμάτωση των ιστών.

Πώς γίνεται η διάγνωση;

Η διάγνωση βασίζεται κυρίως στο ιστορικό, στα συμπτώματα και στη γυναικολογική εξέταση. Δεν υπάρχει μία συγκεκριμένη εξέταση που να είναι απαραίτητη σε όλες τις γυναίκες.

Ο γυναικολόγος θα ρωτήσει για:

• την ξηρότητα, τον πόνο, το κάψιμο ή τον κνησμό,
• τυχόν ενόχληση κατά τη σεξουαλική επαφή,
• τη συχνουρία, την επιτακτική ούρηση ή τις ουρολοιμώξεις,
• φάρμακα ή θεραπείες που μειώνουν τα οιστρογόνα,
• προϊόντα που μπορεί να προκαλούν ερεθισμό, όπως αρωματικά σαπούνια, αντισηπτικά, λιπαντικά ή σερβιέτες.

Κατά την εξέταση μπορεί να διαπιστωθούν ωχρότερο και λεπτότερο κολπικό επιθήλιο, ερυθρότητα, μειωμένη ελαστικότητα, ευαισθησία, μικροτραυματισμοί ή στένωση της εισόδου του κόλπου.

Χρειάζονται εργαστηριακές εξετάσεις;

Οι περισσότερες γυναίκες δεν χρειάζονται ειδικές εξετάσεις για να επιβεβαιωθεί η διάγνωση. Ανάλογα με τα συμπτώματα, μπορεί να χρειαστεί:

• έλεγχος για κολπική λοίμωξη,
• γενική ή καλλιέργεια ούρων,
• μέτρηση του κολπικού pH,
• τεστ Παπανικολάου, εφόσον ενδείκνυται βάσει του προγράμματος προληπτικού ελέγχου,
• βιοψία μιας ύποπτης βλάβης του αιδοίου ή του κόλπου.

Υπερηχογράφημα ή υστεροσκόπηση δεν αποτελούν εξετάσεις ρουτίνας για το ουρογεννητικό σύνδρομο. Μπορεί να χρειαστούν όταν υπάρχει μετεμμηνοπαυσιακή αιμορραγία ή άλλη ανεξάρτητη ένδειξη.

Πρέπει να αποκλειστούν άλλες παθήσεις;

Η ξηρότητα, ο κνησμός, το κάψιμο και ο πόνος δεν οφείλονται πάντοτε στην εμμηνόπαυση. Ανάλογα με την εικόνα, πρέπει να εξεταστούν και άλλα ενδεχόμενα, όπως:

• κολπική ή ουρολογική λοίμωξη,
• ερεθιστική ή αλλεργική δερματίτιδα,
• σκληρός ή ομαλός λειχήνας,
• παθήσεις του πυελικού εδάφους,
• αιδοιοδυνία,
• προκαρκινικές ή κακοήθεις αλλοιώσεις.

Για τον λόγο αυτό, τα επίμονα ή νέα συμπτώματα χρειάζονται σωστή ιατρική αξιολόγηση και όχι αυτόματη απόδοσή τους στην εμμηνόπαυση.

Ποια είναι η αρχική αντιμετώπιση;

Για ήπια συμπτώματα μπορούν αρχικά να χρησιμοποιηθούν μη ορμονικά προϊόντα.

Κολπικές ενυδατικές ουσίες

Οι κολπικές ενυδατικές ουσίες χρησιμοποιούνται τακτικά, συνήθως αρκετές φορές την εβδομάδα, και όχι μόνο πριν από τη σεξουαλική επαφή. Βοηθούν στη διατήρηση της υγρασίας και μπορούν να μειώσουν την καθημερινή ξηρότητα και ενόχληση.

Υπάρχουν προϊόντα με υαλουρονικό οξύ ή άλλες ενυδατικές βάσεις. Η επιλογή γίνεται ανάλογα με την ανοχή και τις ανάγκες της γυναίκας.

Λιπαντικά

Τα λιπαντικά χρησιμοποιούνται πριν ή κατά τη διάρκεια της σεξουαλικής επαφής για να μειώσουν την τριβή και τον πόνο. Μπορεί να είναι υδατικής βάσης ή σιλικόνης.

Προϊόντα με άρωμα, θερμαντικούς παράγοντες ή πολλά πρόσθετα μπορεί να προκαλέσουν ερεθισμό και είναι προτιμότερο να αποφεύγονται όταν υπάρχει αυξημένη ευαισθησία.

Αποφυγή ερεθιστικών προϊόντων

Συνιστάται να αποφεύγονται:

• οι κολπικές πλύσεις,
• τα αρωματικά σαπούνια και αντισηπτικά,
• τα αρωματικά μαντηλάκια ή σπρέι,
• η υπερβολική χρήση προϊόντων καθαρισμού στην ευαίσθητη περιοχή.

Για την εξωτερική περιοχή αρκεί συνήθως ήπιος καθαρισμός με νερό ή με ένα απαλό, μη αρωματικό προϊόν.

Τοπική θεραπεία με οιστρογόνο

Για μέτρια ή έντονα συμπτώματα, η χαμηλής δόσης κολπική θεραπεία με οιστρογόνο αποτελεί μία από τις αποτελεσματικότερες θεραπείες.

Διατίθεται σε διαφορετικές μορφές, όπως:

• κολπική κρέμα ή γέλη,
• κολπικό δισκίο ή ωάριο,
• κολπικός δακτύλιος χαμηλής δόσης.

Η θεραπεία δρα κυρίως τοπικά, με πολύ μικρότερη συστηματική απορρόφηση σε σχέση με τη συστηματική ορμονική θεραπεία. Μπορεί να βελτιώσει την ξηρότητα, το κάψιμο, τον πόνο κατά την επαφή και ορισμένα ουρολογικά συμπτώματα.

Η βελτίωση αρχίζει συνήθως μέσα στις πρώτες εβδομάδες, αλλά το πλήρες αποτέλεσμα μπορεί να χρειαστεί περισσότερο χρόνο. Επειδή το σύνδρομο είναι χρόνιο, η θεραπεία συχνά χρειάζεται να συνεχίζεται μακροχρόνια.

Χρειάζεται προγεσταγόνο μαζί με το κολπικό οιστρογόνο;

Με τα εγκεκριμένα σχήματα χαμηλής δόσης κολπικού οιστρογόνου δεν απαιτείται συνήθως η προσθήκη προγεσταγόνου για την προστασία του ενδομητρίου, ακόμη και όταν η γυναίκα διατηρεί τη μήτρα της.

Αυτό διαφέρει από τη συστηματική θεραπεία με οιστρογόνο, όπου μια γυναίκα με μήτρα χρειάζεται κατά κανόνα και κατάλληλη ενδομητρική προστασία με προγεσταγόνο.

Κάθε κολπική αιμορραγία μετά την εμμηνόπαυση πρέπει να αξιολογείται, είτε η γυναίκα χρησιμοποιεί ορμονική θεραπεία είτε όχι.

Πότε χρησιμοποιείται συστηματική ορμονική θεραπεία;

Η συστηματική θεραπεία μπορεί να είναι κατάλληλη όταν, εκτός από τα ουρογεννητικά συμπτώματα, υπάρχουν έντονες εξάψεις, νυχτερινές εφιδρώσεις ή άλλες ενδείξεις για θεραπεία της εμμηνόπαυσης.

Ορισμένες γυναίκες εξακολουθούν να χρειάζονται πρόσθετη τοπική θεραπεία, επειδή η συστηματική ορμονική θεραπεία δεν ελέγχει πάντοτε πλήρως την κολπική ξηρότητα και τα ουρολογικά συμπτώματα.

Η καταλληλότητα της συστηματικής θεραπείας αξιολογείται εξατομικευμένα, με βάση την ηλικία, τον χρόνο από την εμμηνόπαυση, το ιατρικό ιστορικό και τους πιθανούς κινδύνους.

Ποιες άλλες θεραπείες υπάρχουν;

Κολπική πραστερόνη

Η κολπική πραστερόνη, γνωστή και ως DHEA, μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την αντιμετώπιση της κολπικής ατροφίας και του μέτριου ή σοβαρού πόνου κατά τη σεξουαλική επαφή. Η καταλληλότητά της αξιολογείται από τον γυναικολόγο.

Οσπεμιφαίνη

Η οσπεμιφαίνη είναι ένας εκλεκτικός ρυθμιστής των υποδοχέων οιστρογόνων που λαμβάνεται από το στόμα. Μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε επιλεγμένες γυναίκες για μέτρια ή σοβαρή δυσπαρευνία ή κολπική ξηρότητα.

Δεν είναι κατάλληλη για όλες τις γυναίκες και χρειάζεται αξιολόγηση του ιστορικού, ιδιαίτερα όταν υπάρχουν θρομβοεμβολικοί παράγοντες κινδύνου ή ανεξήγητη κολπική αιμορραγία.

Φυσικοθεραπεία πυελικού εδάφους

Όταν ο πόνος συνοδεύεται από ακούσια σύσπαση των μυών, δυσκολία στη διείσδυση ή δυσλειτουργία του πυελικού εδάφους, μπορεί να βοηθήσει η εξειδικευμένη φυσικοθεραπεία.

Σε επιλεγμένες περιπτώσεις μπορούν επίσης να χρησιμοποιηθούν κολπικοί διαστολείς, πάντοτε με κατάλληλη καθοδήγηση.

Βοηθά η σεξουαλική δραστηριότητα;

Η τακτική, ανώδυνη σεξουαλική δραστηριότητα ή άλλη ήπια κολπική διέγερση μπορεί να συμβάλει στη διατήρηση της αιμάτωσης και της ελαστικότητας των ιστών.

Δεν πρέπει όμως να συνεχίζεται μια επαφή που προκαλεί πόνο ή τραυματισμό. Προηγείται η κατάλληλη αντιμετώπιση της ξηρότητας και του πόνου, ώστε η δραστηριότητα να είναι άνετη.

Τι γνωρίζουμε για το κολπικό laser;

Έχουν προταθεί θεραπείες με κολπικό laser ή άλλες συσκευές ενέργειας. Ωστόσο, τα διαθέσιμα δεδομένα δεν είναι ακόμη επαρκή για να τεκμηριώσουν τη μακροχρόνια αποτελεσματικότητα και ασφάλειά τους.

Οι θεραπείες αυτές δεν πρέπει να παρουσιάζονται ως αποδεδειγμένα ισοδύναμες με τις καθιερωμένες επιλογές. Η γυναίκα πρέπει να ενημερώνεται για την αβεβαιότητα των δεδομένων, το κόστος και τις πιθανές ανεπιθύμητες ενέργειες.

Τι γίνεται σε γυναίκες με ιστορικό καρκίνου μαστού;

Σε γυναίκες με ιστορικό οιστρογονοεξαρτώμενου καρκίνου μαστού, αρχική επιλογή αποτελούν συνήθως οι μη ορμονικές θεραπείες, όπως:

• κολπικές ενυδατικές ουσίες,
• λιπαντικά υδατικής βάσης ή σιλικόνης,
• προϊόντα με υαλουρονικό οξύ,
• φυσικοθεραπεία του πυελικού εδάφους όταν ενδείκνυται.

Εάν τα συμπτώματα παραμένουν και επηρεάζουν σημαντικά την ποιότητα ζωής, μπορεί να εξεταστεί η χρήση χαμηλής δόσης κολπικού οιστρογόνου μετά από συζήτηση των πιθανών οφελών και κινδύνων.

Σε γυναίκες που λαμβάνουν ταμοξιφαίνη, το χαμηλής δόσης κολπικό οιστρογόνο μπορεί να εξεταστεί στο πλαίσιο κοινής λήψης απόφασης.

Σε γυναίκες που λαμβάνουν αναστολέα αρωματάσης, η απόφαση χρειάζεται μεγαλύτερη προσοχή και πρέπει να λαμβάνεται σε συνεργασία με τον ογκολόγο.

Η κολπική πραστερόνη ή, σε ορισμένες περιπτώσεις, η τοπική τεστοστερόνη μπορεί να εξεταστούν όταν το κολπικό οιστρογόνο δεν αποτελεί αποδεκτή επιλογή. Τα δεδομένα για τη μακροχρόνια ασφάλεια ορισμένων εναλλακτικών θεραπειών σε γυναίκες με οιστρογονοεξαρτώμενο καρκίνο παραμένουν περιορισμένα.

Πότε πρέπει να επισκεφθείτε τον γυναικολόγο;

Ιατρική αξιολόγηση συνιστάται όταν υπάρχει:

• επίμονη ξηρότητα, κάψιμο ή κνησμός,
• πόνος κατά τη σεξουαλική επαφή,
• συχνουρία, επιτακτική ούρηση ή επαναλαμβανόμενες ουρολοιμώξεις,
• νέα ή ασυνήθιστη κολπική έκκριση,
• ορατή βλάβη ή μεταβολή στο δέρμα του αιδοίου,
• οποιαδήποτε κολπική αιμορραγία μετά την εμμηνόπαυση.

Η μετεμμηνοπαυσιακή αιμορραγία δεν πρέπει να αποδίδεται αυτόματα στην κολπική ατροφία. Χρειάζεται πάντοτε κατάλληλη διερεύνηση.

Συμπέρασμα

Το ουρογεννητικό σύνδρομο της εμμηνόπαυσης είναι συχνό, χρόνιο και μπορεί να επηρεάσει σημαντικά την καθημερινότητα, τη σεξουαλική λειτουργία και την ποιότητα ζωής. Δεν αποτελεί όμως κάτι που η γυναίκα πρέπει απλώς να αποδεχθεί.

Τα κολπικά ενυδατικά και λιπαντικά μπορούν να βοηθήσουν στα ήπια συμπτώματα. Για μέτρια ή σοβαρά συμπτώματα, η χαμηλής δόσης κολπική θεραπεία με οιστρογόνο είναι ιδιαίτερα αποτελεσματική και έχει ελάχιστη συστηματική απορρόφηση.

Η κατάλληλη θεραπεία εξατομικεύεται σύμφωνα με τα συμπτώματα, το ιατρικό ιστορικό, τις προτιμήσεις της γυναίκας και την παρουσία ειδικών παραγόντων, όπως ιστορικό καρκίνου μαστού.

Βιβλιογραφία

• AUA/SUFU/AUGS Guideline: Genitourinary Syndrome of Menopause
• American College of Obstetricians and Gynecologists – Menopause
• The Menopause Society – Hormone Therapy and Genitourinary Syndrome of Menopause

Το άρθρο παρέχει γενική ενημέρωση και δεν υποκαθιστά την εξατομικευμένη ιατρική αξιολόγηση. Η επιλογή θεραπείας πρέπει να βασίζεται στα συμπτώματα, στο ιατρικό ιστορικό και στις ιδιαίτερες ανάγκες κάθε γυναίκας.